W pierwszej części historii rozpowszechniania oprogramowania skupiliśmy się na Projekcie GNU i ruchu wolnego oprogramowania. Dziś zajmiemy się tym co było potem, czyli oprogramowaniem własnościowym, freeware, shareware oraz rozwiązaniami dookoła BSD.

Microsoft i zamknięte oprogramowanie

Firma Microsoft została założona w 1975 roku przez Billa Gatesa oraz Paula Allena i obecnie jest jedną z największych międzynarodowych korporacji zajmujących się produkcją i dystrybucją oprogramowania. W swojej historii Microsoft wywarł olbrzymi wpływ na praktyki dystrybucji i licencjonowania oprogramowania.

Pierwszym systemem operacyjnym Microsoftu był wydany w 1980 roku Xenix³⁹, odmiana Uniksa. Wartym odnotowania jest fakt, że był to system, na którym działała pierwsza wersja Microsoft Word. Xenix nie był sprzedawany bezpośrednio konsumentom, Microsoft sprzedawał go wyłącznie producentom OEM⁴⁰. Pod koniec 1980 roku był najpopularniejszą odmianą Uniksa. W 1983 roku Microsoft udzielił firmie Santa Cruz Operations licencji na sprzedawanie Xeniksa. W połowie lat 80-tych Microsoft wycofał się z systemów uniksowych i sprzedał SCO wszystkie prawa do Xeniksa, w zamian za 25% udziałów w firmie.

Systemem, który przyniósł Microsoftowi sukces był DOS (ang. Disk Operating System – dyskowy system operacyjny). W 1981 roku Microsoft podpisał z IBM-em (najstarszym na świecie producentem sprzętu komputerowego) kontrakt na dostarczenie własnej wersji ówcześnie popularnego systemu operacyjnego CP/M do przyszłych komputerów IBM PC⁴¹. Do wypełnienia tego kontraktu Microsoft kupił system 86-DOS⁴² od firmy Seattle Computer Products. Microsoft rozwijał ten system jako MS DOS, a IBM sprzedawał go (razem ze swoimi komputerami) jako PC-DOS. Olbrzymi sukces jaki odniósł komputer IBM PC utorował Microsoftowi drogę do rynkowej dominacji. PC-DOS, będąc najtańszym z trzech oferowanych razem z IBM PC systemów operacyjnych⁴³ (pozostałe 2 to CP/M-86 oraz UCSD p-System), zdobył największą popularność. Otwarta, modularna architektura komputera⁴⁴ oraz użycie powszechnie dostępnych części (zamiast produkowania wszystkich części samodzielnie) spowodowały pojawienie się dużej liczby tańszych klonów komputerów PC produkowanych przez konkurencję, które były sprzedawane z systemem MS DOS.

W 1983 roku Microsoft nawiązał współpracę z firmą Apple Computer i w rok później wydał 2 programy na ich komputery Macintosh: Word i MultiPlan (prekursor dzisiejszego Excela). Macintoshe wyróżniały się od PC tów m.in. posiadaniem graficznego interfejsu użytkownika (GUI – ang. Graphical User Interface). Rok później Microsoft wydał swoją wersję GUI dla systemu DOS – Windows 1.0. W rok po wydaniu Windows 2.0, w 1988 roku, Apple wytoczyło Microsoftowi proces o skopiowanie interfejsu ich systemu MacOS. Po 4 latach procesu sąd odrzucił wszystkie zarzuty firmy Apple, stwierdzając m.in., że same pomysły na interfejs nie mogą być przedmiotem ochrony prawa autorskiego⁴⁵.

W 1985 roku IBM i Microsoft po raz kolejny podjęli współpracę, tym razem w celu utworzenia nowego systemu operacyjnego – OS/2⁴⁶. IBM reklamował OS/2 w połączeniu ze swoim nowym (wypuszczonym w 1987 roku) komputerem PS/2, a później sprzedawał go także osobno. Chociaż OS/2 był kompatybilny z programami pisanymi pod DOSa i Windows (ale nie ze sterownikami sprzętu), to zamknięta architektura komputerów PS/2 oraz późniejszy sukces Microsoft Windows (będącego początkowo jedynie graficzną nakładką na DOSa) przyczyniły się do jego porażki. Dodatkową przyczyną porażki OS/2 było to, że IBM pobierał opłaty za zestaw narzędzi do tworzenia oprogramowania (tzw. Software Development Kit, w skrócie SDK) pod OS/2, podczas gdy Microsoft rozdawał Windows SDK za darmo, co przełożyło się na ilość oprogramowania (a zwłaszcza sterowników) dostępnego pod oba systemy.

W 1990 roku wydanie Windows 3.0 przyniosło już Microsoftowi większe zyski niż OS/2, przez co firma zdecydowała się przeznaczyć więcej pracowników na jego dalszy rozwój. Spowodowało to konflikt z IBM-em, który chciał wciąż rozwijać OS/2. Firmy doszły do zgody i ustaliły, że IBM zajmie się rozwijaniem OS/2 2.0, mającego zastąpić OS/2 1.3 i Windows 3.0, a Microsoft zajmie się rozwijaniem jego następcy – OS/2 3.0. Wkrótce jednak (w 1991 roku) Bill Gates ogłosił pracownikom Microsoftu, że partnerstwo z IBM-em zostało zakończone. IBM kontynuował rozwój OS/2, a Microsoft przekształcił niedokończony projekt systemu OS/2 3.0 w Windows NT.

W latach 1992-1995 Microsoft umocnił swoją pozycję na rynku, m.in. dzięki instalowaniu przez producentów sprzętu DOSa i Windows na sprzedawanych przez nich nowych komputerach. Obok Windows, kolejnym produktem Microsoftu, który odniósł sukces na rynku był pakiet biurowy Microsoft Office. W 1993 roku Microsoft Windows stał się najczęściej używanym graficznym systemem operacyjnym na świecie⁴⁷. W tym samym roku Microsoft wydał także pierwszą wersję Windows NT (wersja 3.1)⁴⁸ – systemu dla serwerów i stacji roboczych.

W 1995 roku Microsoft wydał kolejną wersję swojego systemu operacyjnego, Windows 95. Z technicznego punktu widzenia nowa wersja wciąż była tylko nakładką graficzną, ale nie wymagała wcześniejszego zakupu DOSa (tak jak wcześniejsze wersje Windows), bo sama go zawierała. Wsparty olbrzymią kampanią reklamową, Windows 95 również odniósł duży sukces.

Windows 95 nie posiadał żadnej przeglądarki WWW, bo Microsoft jeszcze żadnej nie napisał. Sukces sieci Internet był dla niego dużą niespodzianką i dopiero wtedy Microsoft kupił od firmy Spyglass licencję na ich przeglądarkę Mosaic, którą później rozwijał pod nazwą Internet Explorer. Przeglądarka ta została później zintegrowana z systemem Windows 95 (od wersji OSR1) i stała się standardowym komponentem kolejnych wersji systemu. Ruch ten wywołał w 1998 roku proces antymonopolowy z amerykańskim Departamentem Sprawiedliwości. Microsoft przegrał ten proces w 2000 roku, ale później złożył apelację (którą częściowo wygrał) i zawarł ugodę⁴⁹.

Rok 1998 przyniósł kolejne ważne dla Microsoftu wydarzenia. Firma wydała kolejną wersję swojego flagowego produktu – Windows 98. System zawierał wbudowaną przeglądarkę Internet Explorer 4.0, która oprócz swojej standardowej funkcji (przeglądanie stron www) odpowiadała także za wyświetlanie części interfejsu użytkownika. Przeglądarki nie można było normalnie z systemu odinstalować, co było jednym z argumentów w w/w procesie antymonopolowym. Drugim ważnym wydarzeniem tego roku był wyciek tzw. Dokumentów Halloween⁵⁰ – poufnych memorandów dotyczących potencjalnej strategii Microsoftu w odniesieniu do ruchu open source, a w szczególności Linuksa. Dokumenty te określają Linuksa i open source jako główne zagrożenia dla dominacji Microsoftu na rynku oprogramowania, a także sugerują sposoby ich zwalczania. Owe dokumenty były sprzeczne z wcześniejszymi publicznymi wypowiedziami Microsoftu, który odżegnywał się od takich zamiarów. Microsoft potwierdził ich autentyczność, ale zaprzeczył jakoby stosował się do strategii w nich opisanych. Kolejne dokumenty zaliczone do Dokumentów Halloween wyciekły w 2002 i 2004 roku. Dokument z 2004 roku to email jednego z pracowników SCO Group⁵¹ ujawniający, że Microsoft finansował SCO, które wytoczyło IBM-owi proces⁵², m.in. o to, że włączył do Linuksa kod źródłowy należący do SCO⁵³. SCO groziło (i wciąż grozi) pozwami sądowymi także firmom używającym Linuksa.

Na początku roku 2000 Microsoft wydał Windows 2000, kolejny produkt z linii NT, a pod koniec tego samego roku wydał Windows Me, następcę Windows 98. Oba systemy zawierały odtwarzacz filmów Windows Media Player. Podczas gdy Windows 2000 był znacznym ulepszeniem, Windows Me okazał się porażką. Poważne problemy z jego stabilnością przyniosły mu miano najgorszego systemu Microsoftu.

W 2001 roku Microsoft wydał system Windows XP, będący połączeniem funkcjonalności dotychczasowych 2 linii produktów – biznesowej NT i domowej 9x. XP był pierwszym systemem, w którym pojawił się system aktywacji systemu przez Internet lub telefon – zabezpieczenie antypirackie⁵⁴. Windows XP był głównym systemem Microsoftu przez 6 lat (najdłużej w historii firmy) i do tej pory jest najpopularniejszą wersją Windows.

W 1998 roku firma Sun Microsystems złożyła do Komisji Europejskiej skargę na Microsoft, związaną z nieudostępnianiem przez nich interfejsów systemu Windows NT. Z czasem sprawa⁵⁵ została poszerzona o inne technologie zintegrowane z systemem Windows, a do grona skarżących dołączyły inne firmy i organizacje – m.in. Time Warner (właściciel portalu America OnLine), Novell (właściciel Suse Linux), RealNetworks (producent odtwarzacza Real Player) i Free Software Foundation Europe (europejski oddział FSF). Proces trwał wiele lat, i dopiero w 2003 roku zapadła pierwsza decyzja. Komisja Europejska nakazała Microsoftowi udostępnić szczegóły działania swoich protokołów sieciowych oraz zaoferować klientom wersję systemu Windows bez odtwarzacza Windows Media Player. Dodatkowo w marcu 2004 roku KE nałożyła na Microsoft grzywnę w wysokości 497 mln €. Microsoft złożył apelację, którą później przegrał, i później zapłacił grzywnę. W 2005 roku firma wydała Windows XP N (bez Windows Media Playera). Pod koniec tego samego roku KE, z pomocą niezależnego eksperta, stwierdziła, że Microsoft nie spełnił wszystkich wymagań wyroku i zagroziła kolejnymi grzywnami. Kilka tygodni później Microsoft udostępnił jako referencję (tylko do wglądu, bez prawa kopiowania) źródła dodatku Service Pack 1 do systemu Windows Server 2003. Owe źródła były udostępniane tylko członkom swojej grupy roboczej WSPP (Work Group Server Protocol Program), którzy za swoje członkostwo musieli zapłacić. W czerwcu 2006 roku KE nałożyła kolejną grzywnę 280,5 mln € za przeciwstawianie się wyrokowi i nieudostępnianie wymaganych informacji na sprawiedliwych warunkach. We wrześniu 2007 roku Microsoft przegrał ostatnią apelację, a w miesiąc później ogłosił, że nie będzie już więcej apelować i zastosuje się do wyroku. W efekcie Microsoft obniżył opłaty patentowe za dostęp do informacji o swoich protokołach, a dla projektów open source ustalił stałą jednorazową opłatę w wysokości 10000€.

W listopadzie 2006 roku Microsoft podpisał kontrowersyjną umowę patentową z firmą Novell⁵⁶, która produkowała dominujący w latach 80-tych serwerowy system operacyjny Netware⁵⁷, a teraz jest dystrybutorem Linuksa (Suse Linux). Umowa ta sprytnie ominęła sekcję 7 licencji GPLv2, która zabrania udzielania pojedynczych licencji patentowych dystrybutorom oprogramowania objętego tą licencją. Richard Stallman nazwał tę sekcję „wolność albo śmierć”, bo właściciel patentu musi udzielić wolnej od tantiem jednakowej licencji wszystkim użytkownikom programu objętego licencją GPLv2, albo żadnemu. Microsoft i Novell, zamiast udzielić sobie licencji na swoje patenty, podpisali umowę o niepozywaniu klientów drugiej strony o naruszenie swoich patentów. Umowa objęła także współpracę obu firm w zakresie interoperacyjności ich produktów, oraz marketingu. Microsoft zapłacił z góry Novellowi 348 mln $ za prawa do ich patentów oraz kupony na subskrypcję (wsparcie techniczne) Suse Linux Enterprise Server, a Novell w ciągu 5 lat ma zapłacić ok. 40 mln $⁵⁸ (zależnie od wielkości zysków). Umowa odbiła się szerokim echem w środowisku wolnego oprogramowania, część użytkowników domowych zbojkotowała produkty Novella, a niektórzy jego pracownicy zrezygnowali z pracy w geście protestu. Zaś Free Software Foundation zapowiedziała zmiany w nadchodzącej trzeciej wersji licencji GPL, które miałyby zapobiec przyszłemu zawieraniu podobnych umów. Wydana w czerwcu 2007 roku GPLv3 co prawda nie blokuje wcześniej zawartej umowy Microsoft-Novell, ale może ją wykorzystać przeciw Microsoftowi, jeśli Novell do swojej dystrybucji dołączy oprogramowanie objęte GPLv3. Wtedy, po zrealizowaniu kuponu na SLES zakupionego od Microsoftu, zostałby on dystrybutorem oprogramowania objętego GPLv3 i musiałby rozszerzyć swoją ochronę patentową na wszystkich użytkowników danego programu objętego licencją GPLv3⁵⁹.

W maju 2007 roku przedstawiciele Microsoftu ogłosili, że Linux, OpenOffice, i inne programy należące do ruchu wolnego oprogramowania, łącznie naruszają 235 patentów należących do Microsoftu⁶⁰. Microsoft nie wskazał o jakie patenty chodzi, nie wskazał o jaką funkcjonalność chodzi, ani nie wskazał konkretnych linii kodu (Linuksa i innych programów), które by naruszały jego patenty. Eben Moglen, prawnik przez długie lata doradzający FSF, uważa, że nie liczą się liczby, tylko dokładna analiza każdego przypadku rzekomego naruszenia patentu⁶¹. Linus Torvalds (autor Linuksa) w wywiadzie dla tygodnika InformationWeek stwierdził⁶², że istnieje znacznie większa szansa, iż to Microsoft narusza czyjeś patenty⁶³. Torvalds, wraz z innymi członkami ruchu wolnego oprogramowania, namawia Microsoft do wskazania tych rzekomo naruszonych patentów, żeby mogły zostać przetestowane w sądzie (sąd orzekłby czy dane patenty są ważne), lub żeby programiści mogli usunąć naruszający je kod źródłowy. Na końcu wywiadu Torvalds wyraził opinię, że Microsoft woli nikogo nie pozywać, zwłaszcza użytkowników Linuksa, którzy są jednocześnie jego klientami, a nie ujawniając o które patenty chodzi, Microsoft może kontynuować swoją taktykę siania strachu, niepewności, i zwątpienia (tzw. FUD – od ang. fear, uncertainty, doubt).

Freeware, shareware i adware – darmowe oprogramowanie⁶⁴

W 1982 roku amerykański programista Andrew Fluegleman, autor programu telekomunikacyjnego PC-TALK, wymyślił nietypowy (jak na owe czasy) sposób dystrybucji: rozdawał swój program użytkownikom i prosił, żeby za niego zapłacili, jeśli się im on spodobał. Fluegleman nazwał ten sposób dystrybucji freeware (od ang. free – darmowy) i zarejestrował go jako znak handlowy (ale z czasem z niego zrezygnował).

W tym samym roku kolejny amerykański programista Jim Knopf (pseud. Jim Button) wymyślił coś podobnego: rozdawał swój program EASY FILE z prośbą o podzielenie się nim z innymi użytkownikami oraz prosił o dotację, jeśli program się spodobał. Jeden z użytkowników jego programu korzystał także z PC-TALK i zauważywszy podobieństwo między ich metodami dystrybucji wspomniał o tym Buttonowi. Zaciekawiony tą informacją, Button postanowił skontaktować się z Flueglemanem, po czym – aby sobie nawzajem pomóc – uzgodnili wspólne warunki dystrybucji swoich programów. Obaj polecali program drugiego w dokumentacji swojego programu, ustalili wspólną cenę, a Button dodatkowo zmienił nazwę swojego programu na PC-FILE, aby bardziej pasowała do nazwy programu Flueglemana. Jedyną różnicą było to, że Button na określenie tego sposobu dystrybucji używał zwrotu user supported software (oprogramowanie wspierane przez użytkowników).

W 1983 roku jeszcze jeden amerykański programista dołączył do tej historii. Bob Wallace, jeden z pierwszych pracowników Microsoftu, postanowił go opuścić i założyć swoją firmę QuickSoft. Wallace napisał edytor tekstu PC-WRITE i rozprowadzał go w podobny sposób jak Button i Fluegleman, ale z drobną różnicą. Wallace przy sprzedaży swojego programu oferował kupującym prowizję od tych użytkowników, którym dany kupujący przekazał ten program, i którzy później również go kupią. Polegało to na tym, że kupujący dostawał od Wallace’a numer seryjny, który można było umieścić na ekranie pokazywanym przy uruchomieniu programu. Rozdając program, dostarczało się go swoim znajomym razem z tym numerem seryjnym, a gdy oni decydowali się kupić PC-WRITE, to byli pytani o ów numer seryjny osoby polecającej. Wallace nazwał ten typ sprzedaży shareware (od ang. share – dzielić się).

W 1984 roku kolejny programista dołączył do układanki. Był to Nelson Ford, który w magazynie Softalk-PC ogłosił konkurs na nową nazwę dla tego modelu, ponieważ nazwa freeware była zarejestrowana. Zwyciężyła nazwa shareware. Nelson spytał Buttona o pozwolenie na używanie tej nazwy przez innych, a ten wyraził zgodę. Wraz ze wzrostem popularności oprogramowania shareware Button i Wallace zostali milionerami. Shareware stało się źródłem sukcesu wielu małych firm, zarówno produkujących programy użytkowe, jak i gry komputerowe. Firmy takie jak Id Software czy Epic Megagames są dziś znaczącymi graczami na rynku.

W latach 1982-1983 dystrybucja programów shareware i freeware była darmowa. Ludzie wymieniali się dyskietkami w lokalnych grupach użytkowników lub ściągali programy z BBS-ów⁶⁵. Wraz ze wzrostem ilości udostępnianego oprogramowania rosły koszty utrzymania serwisu, więc administratorzy zaczęli wprowadzać opłaty za dostęp. Pojawili się też ochotnicy oferujący wysyłanie programów na dyskietkach po koszcie nośnika i wysyłki. Z czasem do dystrybucji shareware dołączyli wydawcy magazynów komputerowych, którzy do swoich tytułów zaczęli dodawać dyskietki (a później płyty CD), oraz firmy, które – podobnie jak w/w ochotnicy – zajmowały się sprzedażą wysyłkową.

W 1987 roku zostało założone Association of Shareware Professionals⁶⁶, stowarzyszenie promujące model shareware. ASP obecnie ma ponad 1000 członków, wśród których znajdują się najwięksi producenci i dystrybutorzy oprogramowania shareware, znani z programów takich jak WinZip, czy Paint Shop Pro.

W latach 90-tych Internet i strony WWW wyparły serwisy BBS, a wraz z rozpowszechnieniem się szerokopasmowych łącz ograniczyły także rolę płyt CD. Powstały setki serwisów oferujących łatwiejsze wyszukiwanie i pobieranie oprogramowania shareware. Popularność i łatwość użycia Internetu spowodowały także wprowadzenie przez część producentów ograniczeń redystrybucji swoich programów. Producenci ograniczając możliwość pobierania programów tylko do swojej witryny i ewentualnych autoryzowanych dystrybutorów chcieli otrzymać dokładniejsze statystyki liczby użytkowników, a także zabezpieczyć ich przed nieautoryzowanymi kopiami, które mogły zawierać wirusy komputerowe.

Popularność internetu umożliwiła także wprowadzenie nowej metody dystrybucji: adware⁶⁷ (ang. ad, skrót od advertisment – reklama). Programy tego typu podczas swojego działania wyświetlają reklamy pobierane z internetu, dzięki czemu użytkownik nie musi za program płacić. Z czasem jednak część producentów do programów adware zaczęło dołączać działające w ukryciu oprogramowanie zwane spyware (od ang. spy – szpieg), które zbierało różne informacje o użytkowniku i wysyłało je do producenta. Spowodowało to dużą niechęć zaawansowanych technicznie użytkowników oraz dało impuls do powstania programów usuwających takie niechciane, ukryte programy (np. Ad-Aware).

Obecnie oprogramowanie shareware cieszy się znacznie mniejszą popularnością niż w latach 90-tych. Dostępność w Internecie tzw. cracków⁶⁸ skłoniła część producentów do porzucenia tego modelu dystrybucji. Z biegiem czasu niektóre programy shareware stały się typowymi programami komercyjnymi lub przeszły na model adware. Inne zostały udostępnione jako freeware lub porzucone. Zaś programy w wersjach testowych, na które zostały nałożone ograniczenia redystrybucji, już nie mogły być uznane za shareware. Za spadek popularności programów shareware odpowiada także wzrost popularności wolnego oprogramowania, które nie nakłada na użytkownika tylu restrykcji (patrz rozdział 2.1.2 i 2.2).

Unix i BSD – akademickie podejście⁶⁹

Unix jest jednym z pierwszych systemów operacyjnych. Napisany został przez Kena Thompsona i Dennisa Ritchie’go, pracowników należącego do AT&T centrum badawczego Bell Labs. Pierwsze prace nad Uniksem rozpoczęły się we wrześniu 1969 roku, a pierwsza edycja systemu została ukończona w 1971 roku⁷⁰. System po raz pierwszy został zaprezentowany szerszej publiczności na sympozjum dotyczącym zasad funkcjonowania systemów operacyjnych, które odbyło się w listopadzie 1973 roku na Uniwersytecie Purdue. Na tym sympozjum obecny był także profesor Bob Fabry z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, który po prezentacji Thompsona i Ritchie’go zainteresował się ich systemem, i postanowił poeksperymentować z nim na swojej uczelni. W tym celu do Berkeley zakupiony został nowy komputer typu mainframe, PDP-11/45. W styczniu 1974 roku został zainstalowany na nim Unix, wersja 4.

Akademicka licencja Uniksa pozwalała na jego używanie i rozszerzanie przez studentów i pracowników akademickich, więc coraz więcej wykładowców prowadziło na nim zajęcia. System szybko zyskał popularność, więc uniwersytet zakupił kolejne komputery w celu uruchomienia na nich Uniksa. W 1975 roku Ken Thompson wziął roczny urlop naukowy, żeby poświęcić się pracy naukowej na uniwersytecie w Berkeley i uczyć studentów jak rozwijać Uniksa. W tym samym roku dwóch studentów Berkeley (Bill Joy i Chuck Haley) postanowiło napisać dla Uniksa kompilator języka Pascal. W międzyczasie, w związku z ograniczeniami edytora ed, Haley i Joy napisali swój własny edytor, ex. W 1976 roku Joy i Haley zaczęli także poprawiać różne części systemu, i wysyłać swoje poprawki do Bell Labs. Z czasem także inne uniwersytety zainteresowały się ich poprawkami i kompilatorem Pascala, więc Joy na początku 1977 roku postanowił skompletować pierwszą Dystrybucję Oprogramowania (z) Berkeley (ang. Berkeley Software Distribution), później zwaną 1BSD.

W 1978 roku kompilator Pascala dostał wiele poprawek od swoich użytkowników, więc postanowiono wydać drugą dystrybucję oprogramowania, której nazwę skrócono do 2BSD. W 1978 roku uniwersytet zakupił nowy komputer VAX, ale Unix wtedy nie posiadał obsługi pamięci wirtualnej więc pracownicy naukowi uczelni postanowili ją dla niego napisać. Nowe jądro systemu, wraz z narzędziami z Uniksa i uaktualnionymi programami z 2BSD zostało w 1979 roku wydane jako 3BSD, pierwszy kompletny system operacyjny z Berkeley.

W międzyczasie Uniksem zainteresowała się DARPA – Agencja Zaawansowanych Projektów Badawczych Departamentu Obrony Stanów Zjednoczonych. Agencja potrzebowała uniwersalnego systemu operacyjnego dla sieci swoich centrów badawczych rozproszonych po terenie całego kraju. DARPA zdecydowała się ujednolicić system operacyjny w celu zlikwidowania wysokich kosztów związanych z utrzymywaniem różnych systemów we wszystkich swoich ośrodkach. Agencja podpisała z uniwersytetem w Berkeley kontrakt na rozszerzenie funkcjonalności Uniksa i sfinansowała prace powołanej w tym celu Computer Systems Research Group (grupy badawczej zajmującej się systemami komputerowymi). Efektem tych prac był m.in. protokół TCP/IP, będący podstawą sieci Internet. W 1980 roku CSRG wydała 4BSD, kolejną wersję systemu oferującą liczne ulepszenia (m.in. kontrolę procesów, oraz protokół pocztowy Delivermail, będący protoplastą późniejszego Sendmaila). Kolejna, wydana w 1981 roku wersja, nosiła nazwę 4.1BSD w celu uniknięcia kolizji nazw z systemem UNIX System V, sprzedawanym przez AT&T.

W 1982 roku Bill Joy opuścił CSRG, by wraz z 3 absolwentami Uniwersytetu Stanforda założyć firmę Sun Microsystems. Sun dostarczał ze swoimi stacjami roboczymi system SunOS, oparty na 4.1BSD. W tym samym roku AT&T wydało pierwszą komercyjną wersję swojego systemu pod nazwą UNIX System III. Wraz z wydaniem tej wersji zostały podwyższone opłaty licencyjne dla instytucji akademickich. Ponieważ systemy BSD zawierały kod Uniksa, to do ich używania wymagane było posiadanie licencji na Uniksa od AT&T. Z biegiem czasu do Berkeley napływało coraz więcej próśb o wydanie wersji systemu wolnej od kodu AT&T. W efekcie tych starań w 1989 roku wydany został pakiet Networking Release 1. Pakiet ten był niekompletnym systemem operacyjnym, ponieważ spora część kodu należała do AT&T i nie zdołano go jeszcze zamienić na kod bez ograniczeń licencyjnych. Networking Release 1 był pierwszą dystrybucją wydaną w całości na liberalnej licencji BSD⁷¹. Co prawda za taśmę z dystrybucją trzeba było zapłacić 1000$, ale po jej kupieniu można było ją kopiować bez ograniczeń.

W międzyczasie AT&T udzielało licencji różnym firmom, które tworzyły swoje, również komercyjne wersje Uniksa (m.in. IBM AIX, HP-UX, SGI IRIX, Microsoft Xenix). Z czasem liczba będących w obiegu różnych, nie do końca kompatybilnych ze sobą, wersji Uniksa stała się tak duża, że w 1987 roku AT&T razem z Sunem postanowiło zunifikować kod kilku najpopularniejszych systemów uniksowych: UNIX System V Release 3, 4.3BSD, SunOS, i Xenix. Prace zostały rozpoczęte w 1988 roku, i ich efektem był wydany w 1990 roku UNIX System V Release 4.0 (w skrócie: SVR4). Ta wersja odniosła największy sukces, i na niej Sun oparł swój system Solaris.

W 1991 roku CSRG wydało pakiet Networking Release 2, który był prawie kompletnym systemem operacyjnym. Niedługo po nim zostały wydane dwa kompletne, oparte na nim systemy: darmowy 386BSD i komercyjny BSD/OS, rozwijany przez firmę Berkeley Software Design Incorporated (BSDi) założoną przez byłych pracowników CSRG. Niedługo po wydaniu 386BSD grupa użytkowników niezadowolonych z zastoju jaki zapanował przy rozwijaniu systemu postanowiła rozwijać system samodzielnie pod nazwą NetBSD⁷². Nieco później kolejna grupa użytkowników i programistów mająca własny pomysł na rozwijanie systemu utworzyła projekt FreeBSD⁷³.

W 1992 roku AT&T wytoczyło BSDi i Uniwersytetowi Kalifornijskiemu w Berkeley proces o naruszenie praw autorskich i znaku towarowego Unix. Proces spowolnił rozwój systemów BSD na prawie dwa lata, dzięki czemu wielu użytkowników zainteresowało się Linuksem, który był wolny od zawirowań prawnych. W 1993 roku Novell kupił od AT&T wszelkie prawa do Uniksa, a na początku 1994 zawarł z pozwanymi ugodę. Zgodnie z jej postanowieniami z systemu usunięto 3 pliki, a do 70 dołączono informację o prawach autorskich AT&T. W czerwcu tego samego roku wydana została wolna od roszczeń dystrybucja 4.4BSD-Lite. Projekty NetBSD i FreeBSD w celu uniknięcia podobnych pozwów sądowych oparły swoje systemy na tej wersji. Ostatnią wersją systemu wydaną przez Computer Systems Research Group była wydana w 1995 roku 4.4BSD-Lite Release 2. Po jej wydaniu CSRG uległa rozwiązaniu.

W grudniu 1994 roku Theo de Raadt, jeden z założycieli projektu NetBSD, pokłócił się z pozostałymi członkami projektu⁷⁴ i w kilka miesięcy później stworzył nowe odgałęzienie dystrybucji – OpenBSD⁷⁵. Projekt stał się znany ze swojego olbrzymiego przywiązania do jakości kodu źródłowego oraz bezkompromisowej postawy w stosunku do licencjonowania oprogramowania. Twórcy OpenBSD odrzucają licencję GPL jako zbyt restrykcyjną, a także kategorycznie sprzeciwiają się umieszczaniu w systemie jakichkolwiek elementów binarnych (bez kodu źródłowego). Licencja GPL w OpenBSD jest akceptowana tylko dla komponentów, których napisanie od nowa trwało by zbyt długo (np. kompilator GCC). Twórcy OpenBSD chwalą się tym, że przez okres 10 lat w domyślnej instalacji systemu znaleziono tylko 2 luki, które można było zdalnie (na odległość) wykorzystać. OpenBSD obecnie cieszy się dużą popularnością wśród administratorów serwerów stawiających na pierwszym miejscu bezpieczeństwo.

Projekty NetBSD i FreeBSD również są aktywne do dzisiejszego dnia. NetBSD wspiera ponad 54 platformy sprzętowe i utrzymuje opinię najbardziej uniwersalnego systemu uniksowego. Chociaż jądro Linux obsługuje więcej architektur procesorów, to żadna dystrybucja Linuksa nie obsługuje tylu platform jednocześnie co NetBSD. FreeBSD zaś pozostaje najpopularniejszym systemem z rodziny BSD. FreeBSD ma najbardziej liberalne podejście do licencji kodu oraz zamkniętych komponentów, dzięki czemu cieszy się większą, niż pozostałe odmiany BSD, obsługą sprzętu.

Chociaż wszystkie systemy BSD są mniej popularne od Linuksa, to wiele programów będących ich częścią jest dziś składnikami większości dystrybucji Linuksa (np. OpenSSH, Bind). Warto także odnotować, że spora część komponentów systemu FreeBSD stała się podstawą systemu Mac OS X firmy Apple⁷⁶. Microsoft również wykorzystał trochę kodu BSD w swoich systemach⁷⁷ – narzędzia ftp, nslookup, finger, rsh i rcp dołączone do systemów Windows 2000, XP i Vista pochodzą z systemów BSD.

Zaś jeśli chodzi o dalsze losy Uniksa, to wartym uwagi jest Solaris, którego kod źródłowy został otwarty w ramach projektu OpenSolaris⁷⁸. OpenSolaris jest dostępny na licencji CDDL⁷⁹.

Przypisy:

39. Źródło: The History of Computing Project
40. Zob. rozdz. Licencje OEM. (publikacja nastąpi w najbliższym czasie – przyp. red.)
41. Ang. Personal Computer – komputer osobisty.
42. 86-DOS był początkowo znany jako QDOS (ang. Quick and Dirty Operating System – szybki i niechlujny system operacyjny) – nazwa ta wzięła się od pośpiechu podczas pisania tego systemu.
43. Wiele elementów tej architektury przetrwało do dziś. Obecnie dominująca architektura ATX jest potomkiem IBM PC.
44. http://wiki.oldos.org/Dos/OriginOfDos
45. J. Myers, „Apple v. Microsoft: Virtual Identity in the GUI Wars”, Richmond Journal of Law & Technology, 1999, http://law.richmond.edu/jolt/v1i1/myers.html
46. http://www.os2bbs.com/os2news/OS2History.html
47. Źródło: The History of Computing Project, http://www.thocp.net/companies/microsoft/microsoft_company_part2.htm
48. Wersja systemu odpowiadała numerowi aktualnej wersji Windows.
49. Szczegóły procesu są dostępne na stronie http://www.usdoj.gov/atr/cases/ms_index.htm
50. Dokumenty te dostępne są na stronie Erica Raymonda Ich nazwa pochodzi od daty publikacji pierwszych z nich – okolic święta Halloween.
51. Firma Santa Cruz Operations, która w latach 80-tych kupiła od Microsoftu prawa do Xeniksa, w 2000 roku sprzedała prawa do wszystkich swoich systemów uniksowych firmie Caldera Systems, znanej w latach 90-tych z oferowania własnej dystrybucji Linuksa. SCO po tej sprzedaży zmieniła nazwę na Tarantella Inc., a Caldera później zmieniła nazwę na SCO Group.
52. SCO jednocześnie wytoczyło procesy innym firmom (m.in. Novell), a Red Hat wytoczył proces SCO. Procesy te trwają do dziś, część zarzutów została odrzucona, a w sprawie innych zapadły wyroki. Najbardziej znaczącym jest wyrok z 2007 roku orzekający, że to Novell jest właścicielem praw autorskich do kodu Uniksa i UnixWare, a nie SCO. Treść wyroku.
53. Kwestia praw autorskich Uniksa i jego pochodnych jest bardzo zawiła, szczegółowe informacje na ten temat oferuje serwis Grokline.
54. Słowo piractwo tutaj funkcjonuje jako określenie na nielicencjonowane kopiowanie i używanie oprogramowania. Richard Stallman nie zgadza się z tym pojęciem i odradza jego używania, gdyż uważa porównywanie nieautoryzowanego kopiowania do mordowania ludzi na statkach wodnych za niesłuszne. Zob. R. M. Stallman, L. Lessig, J. Gay, „Free Software, Free Society: Selected Essays of Richard M. Stallman”, wyd. GNU Press, Boston, Massachusetts 2002, s. 190-191. Dostępne w Internecie.
55. Szczegóły sprawy są dostępne na stronach Komisji Europejskiej.
56. http://www.microsoft.com/presspass/press/2006/nov06/11-02MSNovellPR.mspx
57. Netware od późnych lat 80-tych do połowy lat 90-tych był dominującym sieciowym systemem operacyjnym. Oparty na protokole IPX/SPX, oferował duża stabilność i wydajność. Netware miał tylko konsolowy interfejs i był trudny w konfiguracji, co było jednym z czynników późniejszego porzucania go na rzecz Windows NT. Drugim czynnikiem była popularyzacja opartego na TCP/IP Internetu. Novell zbyt późno zaimplementował protokół TCP/IP, przez co stracił większość rynku na rzecz innych systemów (Windows NT, Linux, BSD). Dziś Netware pozostał w użyciu tylko w dużych korporacjach (np. banki), które nie mogą sobie pozwolić na częste i ryzykowne migracje.
58. http://www.linux-watch.com/news/NS7235986827.html
59. http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39287338,00.htm
60. http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune_archive/2007/05/28/100033867/
61. http://legalpad.blogs.fortune.cnn.com/2007/05/13/msft-linux-free-software-infringe-235-of-our-patents/
62. http://www.informationweek.com/news/showArticle.jhtml?articleID=199600443
63. Warto tutaj odnotować, że największe na świecie portfolio patentów dotyczących komputerów i oprogramowania posiada IBM. Gdyby Microsoft zdecydował się na otwartą wojnę patentową, to mógłby paść ofiarą własnej broni. Sam IBM mógłby narazić Microsoft na kolosalne odszkodowania za naruszanie patentów, a jeśli do potencjalnych przeciwników doda się inne firmy wspierające rozwój Linuksa i również posiadające pokaźne liczby patentów (Red Hat, Novell, Sun, Sony, HP, Oracle), to rachunek jest prosty: Microsoftowi nie opłaca się wywoływać wojny patentowej. Niektórzy komentatorzy porównują tą sytuację do zimnej wojny.
64. Na podstawie The History of Shareware, http://www.asp shareware.org/users/history of shareware.asp
65. Bulletin Board System – popularny w latach 80-tych system komputerowy działający na liniach telefonicznych, oferujący użytkownikom wymianę wiadomości i danych. Więcej informacji: hasło w wikipedii
66. http://www.asp-shareware.org
67. Na podstawie:J. Stern, „Spyware, Malware, Adware, Thief”, 2004, http://www.filetiger.com/articles/spyware.html
68. Crack – program łamiący zabezpieczenia przed kopiowaniem lub ograniczenia funkcjonalności, zob. rozdz. Shareware, freeware, adware (publikacja nastąpi w najbliższym czasie – przyp. red.)
69. Na podstawie: M. K. McKusick, „Twenty Years of Berkeley Unix: From AT&T-Owned to Freely Redistributable”, w: „Open Sources: Voices from the Open Source Revolution”, wyd. O’Reilly Media, Sebastopol, California 1999, rozdz. 3, s. 31-46, dostępne w Internecie: http://www.oreilly.com/catalog/opensources/book/kirkmck.html
70. Zob. http://www.unix.org/what_is_unix/history_timeline.html
71. Więcej na jej temat w rozdz.: Licencje bez klauzuli copyleft. (publikacja nastąpi w najbliższym czasie – przyp. red.)
72. http://netbsd.org
73. http://freebsd.org
74. http://www.forbes.com/forbes/2005/0704/071.html
75. http://openbsd.org
76. http://developer.apple.com/opensource/
77. http://www.everything2.com/index.pl?node=BSD%20Code%20in%20Windows
78. http://www.sun.com/smi/Press/sunflash/2005-01/sunflash.20050125.1.xml
79. Zob. rozdz. : Inne licencje z klauzulą copyleft. (publikacja nastąpi w najbliższym czasie – przyp. red.)

Autor: Przemysław Kulczycki