Przedstawiony artykuł jest początkiem serii tekstów dotyczących porównania modeli licencjonowania oprogramowania. Każdy z nich to fragment pracy magisterskiej „Analiza porównawcza modeli licencjonowania oprogramowania”. Powstała ona w 2008 roku na Wydziale Zarządzania Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie pod kierunkiem dr Barbary Nowarskiej. W sumie przewidujemy prawie 10 artykułów. Zapraszamy do lektury.

Wstęp

Większość użytkowników oprogramowania nie zastanawia się nad jego licencją. Intuicyjnie traktują je jak inne dobra (przede wszystkim dobra materialne), z których korzystają na co dzień bez żadnych ograniczeń. Jednakże, oprogramowanie różni się od dóbr materialnych. Jest dobrem niematerialnym, nie można go zużyć, można je eksploatować w nieskończoność. A dzięki technologii cyfrowej można je szybko kopiować przy praktycznie zerowym koszcie. Sam zakup oprogramowania też różni się od zakupu dóbr materialnych. Klient nie dostaje oprogramowania na własność, otrzymuje jedynie licencję – pozwolenie na jego używanie. Typowi klienci myślą, że mogą używać oprogramowania bez ograniczeń, tak jak kupowane dobra materialne. Tak jednak nie jest. Korzystanie z oprogramowania jest objęte pewnymi ograniczeniami. Ich nieznajomość nie zwalnia użytkowników od obowiązku ich przestrzegania i ponoszenia konsekwencji prawnych.

Każdy twórca oprogramowania udostępniając je innym osobom może dowolnie określić warunki korzystania z niego. Warunki te powinny być umieszczone w licencji oprogramowania, która określa kto i jak może z niego korzystać.

Tematyka licencjonowania oprogramowania zainteresowała mnie z dwóch powodów. Pierwszy, techniczno-praktyczny, to uzyskanie odpowiedzi na pytanie „co mogę dzięki oprogramowaniu osiągnąć i jakim kosztem?”. Drugi, to powód etyczno-filozoficzny: „dlaczego oprogramowanie jest objęte różnymi ograniczeniami?”. W literaturze naukowej tematyka ta jest częściej poruszana przez prawników, niż informatyków. Niektórzy prawnicy, nie będąc jednak informatykami, nie zawsze w pełni rozumieją na czym polegają problemy związane z użytkowaniem oprogramowania lub nieprecyzyjnie posługują się terminologią informatyczną.

Celem niniejszej pracy było rozpoznanie skomplikowanego procesu ewolucji zasad dystrybucji oprogramowania i porównanie dzisiejszych – powstałych w wyniku tego procesu – modeli licencjonowania oprogramowania. Na użytek badawczy postawiłem więc następujące pytanie: jakie są zalety i wady istniejących dziś modeli oprogramowania? Odpowiedź na to pytanie powinna być ciekawa i przydatna w praktyce.

Analizę tak postawionego problemu postanowiłem zacząć od poznania historycznych uwarunkowań powstania dzisiejszych modeli licencjonowania oprogramowania (rozdział 1). Prześledziłem tu historię powstawania modeli licencjonowania oraz przyczyny i skutki pojawienia się czterech najważniejszych nurtów w/w modeli. Opisałem je z punktu widzenia ich głównych przedstawicieli: Projektu GNU, Microsoftu, producentów oprogramowania shareware oraz twórców systemu BSD. Tą prezentację poprzedziłem wyjaśnieniami terminologicznymi w świetle zróżnicowanych na świecie systemów prawnych i handlowych.

W drugim rozdziale opisałem szczegółowo wszystkie cechy danych modeli licencjonowania oprogramowania, ich zalety i wady oraz problemy związane z danymi licencjami.

Trzeci rozdział zawiera zestawienie porównawcze wymienionych modeli ze względu na cztery wybrane przeze mnie kryteria: wolność i ograniczenia użytkownika, jakość oprogramowania, koszty jego zakupu i utrzymania oraz organizację produkcji.

Właściwości oprogramowania

Dylematy terminologiczne

Program komputerowy

Definicja programu komputerowego nie jest prosta. Zwłaszcza dla prawników stanowi nie lada wyzwanie. Zarówno polska ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych¹ jak i dyrektywa Rady EWG w sprawie ochrony prawnej programów komputerowych² nie zawierają definicji programu komputerowego. Wg polskiego prawa program komputerowy zalicza się do:

utworów wyrażonych słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi³

Traktowany jest zatem tak samo jak utwory literackie, publicystyczne, naukowe, czy kartograficzne. Dyrektywa rady EWG określa przedmiot ochrony w następującej definicji:

Zgodnie z przepisami niniejszej dyrektywy Państwa Członkowskie chronią prawem autorskim programy komputerowe w taki sposób, jak dzieła literackie w rozumieniu Konwencji berneńskiej o ochronie dzieł literackich i artystycznych. Do celów niniejszej dyrektywy pojęcie "programy komputerowe" obejmuje ich przygotowawczy materiał projektowy.

W amerykańskim systemie prawnym program komputerowy posiada ścisłe odniesienie do dziedziny informatycznej. Tutaj występuje jako:

zestaw instrukcji (rozkazów) przeznaczonych do użycia bezpośrednio, lub pośrednio w komputerze w celu osiągnięcia określonego rezultatu⁴

Rosyjski zaś system prawny w swojej definicji programu, oprócz w/w instrukcji, obejmuje także:

dane przeznaczone dla komputera oraz przedstawienia audiowizualne generowane przez program⁵.

Oprogramowanie

Encyklopedia PWN⁶
definiuje oprogramowanie jako:

ogół programów, w które wyposażony jest system komputerowy

Encyklopedia portalu Interia.pl⁷ nieco dokładniej je określa. To:

zbiór programów komputerowych umożliwiających lub ułatwiających pracę z komputerem.

Najbardziej precyzyjną definicję oprogramowania podaje Wikipedia⁸:

całość informacji w postaci zestawu instrukcji, zaimplementowanych interfejsów i zintegrowanych danych przeznaczonych dla komputera do realizacji wyznaczonych celów. Celem oprogramowania jest przetwarzanie danych w określonym przez twórcę zakresie. Oprogramowanie jest synonimem terminów program komputerowy oraz aplikacja, przy czym stosuje się go zazwyczaj do określania większych programów oraz ich zbiorów.

Ogólnie rzecz biorąc, oprogramowanie składa się z programów (najczęściej skompilowanych, rzadziej w postaci interpretowanych skryptów), dokumentacji, grafiki, dźwięków i wszelkich innych danych potrzebnych programom do działania (np. pliki konfiguracyjne, klucze szyfrujące).

Oprogramowanie jako przedmiot handlu

Sprzedaż oprogramowania różni się od handlu typowymi produktami. Oprogramowanie samo w sobie jest dobrem niematerialnym, a koszt wytworzenia kolejnej jego kopii jest bliski zeru. Możliwość łatwego skopiowania zakupionego oprogramowania wymusiła na producentach oprogramowania znalezienie nowych metod dystrybucji swojego produktu, gdyż tradycyjne zasady sprzedaży produktów materialnych nie pasowały do oprogramowania.

Licencjonowanie oprogramowania

Obecnie najpopularniejszym sposobem dystrybucji oprogramowania jest jego licencjonowanie. Klient kupując program nie staje się jego właścicielem. Twórca lub dystrybutor programu udziela mu jedynie licencji na jego używanie (podobnie jak w przypadku np. utworów muzycznych). W owej licencji bardzo dokładnie określone są sposoby i cele w jakich dany program może zostać użyty. Najczęściej licencja jest tekstem jednostronnie narzuconym przez producenta, który kupujący musi zaakceptować w całości, aby móc korzystać z oprogramowania. Większość takich licencji ogranicza liczbę komputerów, na których można zainstalować oprogramowanie, liczbę użytkowników którzy mogą go używać, a czasem także liczbę procesorów jaką może posiadać komputer, na którym owo oprogramowanie ma działać.

Standardowym elementem niemal każdej licencji oprogramowania jest klauzula wyłączająca odpowiedzialność producenta z tytułu używania oprogramowania przez licencjobiorcę, w której producent nie gwarantuje bezbłędnego działania oprogramowania, nie gwarantuje jego przydatności do jakichkolwiek celów, ani nie odpowiada za ewentualne straty spowodowane jego używaniem. Takie klauzule stały się konieczne, gdyż złożoność programów komputerowych powoduje, iż niemożliwe jest wyeliminowanie wszystkich błędów w dużych, nietrywialnych programach.

Licencje grupowe

Na rynku, wraz ze wzrostem sprzedaży oprogramowania, pojawiło się zapotrzebowanie na licencje wielostanowiskowe. Wszelkie organizacje chcące zakupić oprogramowanie dla wielu komputerów nie musiały już wielokrotnie kupować pojedynczych licencji. Dzięki temu sama procedura zakupu stała się prostsza, a jednostkowa cena niższa. Licencja wielostanowiskowa różni się od zwykłej licencji jednostanowiskowej zmniejszeniem, lub całkowitym zniesieniem ograniczenia dopuszczalnej liczby stanowisk, na których zakupione oprogramowanie może zostać zainstalowane.

Licencje OEM

Specyficzną odmianą licencjonowania oprogramowania są licencje OEM⁹. Są to licencje przeznaczone dla producentów sprzętu komputerowego, bądź gotowych zestawów komputerowych (komputerów biurkowych, a także laptopów), którzy sami instalują oprogramowanie na sprzedawanych przez siebie komputerach, lub dołączają je do sprzedawanego sprzętu (np. nagrywarki CD/DVD, karty graficzne), z zastrzeżeniem, że owo oprogramowanie może być tylko z nim używane.

Klient nie może oddzielić oprogramowania OEM od sprzętu, z którym je zakupił, nie może go oddzielnie używać, nie może go oddzielnie sprzedać, ani nie może odsprzedać sprzętu bez dołączonego oprogramowania OEM. W przypadku oprogramowania dołączonego do komputerów biurkowych i laptopów, wymiana jednego lub kilku komponentów komputera (np. płyty głównej) może spowodować utratę licencji. Zaś przy samym zakupie komputerów klient najczęściej nie ma do wyboru modelu bez oprogramowania (np. bez systemu operacyjnego). Przez to klienci mają ograniczony wybór i są zmuszani do zakupu oprogramowania, którego nie chcą lub nie potrzebują. Microsoft co prawda umożliwia zwrot pieniędzy za nieużywany, zakupiony wraz z komputerem system Windows, ale procedura uzyskania tego zwrotu jest na tyle długa, że odstrasza większość osób chcących go uzyskać.

Licencje OEM z reguły są tańsze od wymienionych wcześniej typowych licencji, zwanych także oprogramowaniem pudełkowym (zakupionym w pudełku) lub wersjami BOX (od ang. box – pudełko).

Sprzedaż praw majątkowych

Znacznie rzadziej spotykaną formą sprzedaży oprogramowania jest sprzedaż praw majątkowych do programu. Taką formę sprzedaży spotyka się przy tworzeniu oprogramowania na zlecenie i każdy taki przypadek jest uregulowany osobną umową. W takich umowach twórca oprogramowania sprzedaje klientowi wszystkie prawa majątkowe do programu. Ta forma sprzedaży jest poza spektrum zainteresowania niniejszej pracy.

Oprogramowanie jako usługa

Kolejną unikalną formą sprzedaży oprogramowania jest traktowanie go jak usługę (ang. SaaS – Software as a Service) i udostępnianie jej przez Internet. Ów model staje się ostatnio coraz popularniejszy, gdyż pozwala obejść ograniczenia wielu licencji oprogramowania. Ta forma sprzedaży również jest poza spektrum zainteresowania niniejszej pracy.

Patenty

Niezależnie od w/w form handlu, ze sprzedażą oprogramowania mogą być także związane patenty. Właściciel patentu udziela klientowi licencji na używanie technologii objętej owym patentem. Amerykańskie prawo zezwala na patentowanie oprogramowania, chociaż nie istnieją w nim żadne specyficzne uregulowania tej dziedziny¹⁰. Obecnie w Polsce obowiązuje Konwencja o patencie europejskim, której art. 52 wyłącza programy komputerowe z możliwości udzielenia patentu¹¹. Z tego względu ta forma ochrony prawnej znalazła się poza spektrum zainteresowania niniejszej pracy.

Zakończenie

Jeśli ty masz jabłko i ja mam jabłko i wymienimy się tymi jabłkami, to wtedy ty i ja wciąż będziemy mieli po 1 jabłku. Ale jeśli ty masz pomysł i ja mam pomysł i wymienimy się tymi pomysłami, to wtedy oboje będziemy mieli 2 pomysły.

George Bernard Shaw

Powyższa praca nie wyczerpuje tematyki licencjonowania oprogramowania. Wiele zagadnień, które wymagałyby dokładnego omówienia zostało potraktowanych skrótowo lub nawet pominiętych. Celem niniejszej pracy było jednak rozpoznanie i porównanie dzisiejszych modeli licencjonowania oprogramowania oraz udzielenie odpowiedzi na pytanie: jakie są ich zalety i wady?

Reasumując wszystkie analizy przedstawione w niniejszej pracy, można stwierdzić, że oba wyróżnione przeze mnie modele licencjonowania mają wiele zalet i doskonale się sprawdzają w konkretnych, zależnych od kontekstu sytuacjach.

Zdaniem autora licencje wolnego oprogramowania lepiej sprawdzają się w projektach infrastrukturalnych, takich jak: systemy operacyjne, przeglądarki www, serwery, popularne aplikacje ogólnego przeznaczenia. Wolne licencje doskonale nadają się do tworzenia referencyjnych implementacji algorytmów (np. obsługi protokołów internetowych, kryptografii, kodeków obrazu i dźwięku, formatów dokumentów). Bez otwartych programów takich jak Bind, Apache, czy OpenSSH – używanych na większości serwerów – nie byłoby Internetu w tej formie co dzisiaj. Wolne oprogramowanie nadaje się także do projektów rządowych i edukacyjnych, które z zasady mają dotrzeć do jak największej ilości odbiorców przy jak najniższym koszcie.

Licencje zamkniętego oprogramowania (EULA) lepiej sprawdzają się w projektach niszowych lub wymagających wysokich nakładów, takich jak specjalistyczne oprogramowanie, np. do projektowania samolotów. Wynika to z faktu, że dla projektów niszowych trudno jest znaleźć szerokie grono użytkowników skłonnych do współpracy przy jego tworzeniu. Osobnym przypadkiem są gry komputerowe, które w większej części składają się z utworów graficznych i dźwiękowych (a nie z kodu źródłowego).

Warto także wspomnieć o wpływie, jaki wolne oprogramowanie wywarło na inne dziedziny. Licencje wolnej dokumentacji utorowały drogę organizacji Creative Commons, która zasady wolnego oprogramowania przeniosła na grunt kultury. Dzięki nim, twórcy utworów muzycznych, graficznych, audiowizualnych, literackich i innych, mogą w wielu przypadkach swobodnie korzystać z dorobku innych twórców, a konsumenci kultury mogą się nią swobodnie dzielić. W świecie nauki zaś, udostępnianie wyników swojej pracy bez ograniczeń jest na porządku dziennym. Dzięki swobodnej wymianie wiedzy osiągnęliśmy tak daleki rozwój cywilizacyjny. Wolne oprogramowanie można także uznać za naturalną odpowiedź na zbyt restrykcyjny system prawa autorskiego – kiedy ustawodawca dał twórcom zbyt duży zakres uprawnień, to część z nich świadomie z tych praw zrezygnowała na rzecz użytkowników.

Przypisy:

1. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Dz. U. 1994 nr 24 poz. 83.
2. Dyrektywa Rady EWG z dnia 14 maja 1991 r. w sprawie ochrony prawnej programów komputerowych (91/250/EWG).
3. Zob. ustawa o pr. aut.
4. „Prawo Internetu”, red. P. Podrecki, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2007, s. 433-434.
5. Ibidem.
6. Hasło w encyklopedii PWN
7. Hasło w encyklopedii PWN
8. Hasło w Wikipedii
9. OEM (ang. Original Equipment Manufacturer) – organizacja sprzedająca pod własną marką produkty wytworzone przez inne firmy. Zob. hasło w Wikipedii
10. Hasło w Wikipedii (ang.)
11. Konwencja o udzielaniu patentów europejskich, Dz. U. 2004 nr 79 poz. 737. Zob. http://www.epo.org/patents/law/legal-texts/html/epc/2000/e/ar52.html

Autor: Przemysław Kulczycki
Skład: Swamper